Sistemàtica

La Sistemàtica a l'é la sienssa ch'a classìfica tut j'esse vivent. Sin da l'antichità vàire pensator a l'han tentà ëd dé na classificassion a animaj e piante (as peulo arcordé për esempi Aristòtele e Plìnio ël Vej), ma a l'é mach ant ël 1758 che la sistemàtica a pija un caràter sientìfich, grassie a l'euvra Sistema Naturæ dlë svedèis Carl von Linné (ch'as fasìa ciamé, an latin, Carolus Linnaeus). Linné a l'ha descrivù tute le specie conossùe, an dasend a minca specie un nòm dobi (nomenclatura binària).

Ël nòm ëd na specie, vivent o fòssil, as compon d'almanch 4 element: Géner specie, AUTOR, ann.

Ël nòm dël géner a va sèmper scrit con la littra inissial majóscola, mentre col dla specie sèmper con l'inissial minùscola, tut e doi an corsiv. Géner e specie a ven-o scrit mach an latin. L'autor e l'ann as arferisso a la publicassion con la qual la specie a l'è stàita descrivùa për la prima vira. Quaivòlta a ven indicà cò la sot-specie, sèmper an minùscol.

Categorìe tassonòmiche

Për descrive mej j'organism a son stàite creà dle categorìe tassonòmiche, ordinà an manera geràrchica: ij géner a fan part ëd famije, le famije a fan part ëd órdin, j'órdin a fan part ëd class, e via parèj. Viaman ch'as monta sù an sla gerarchìa le caraterìstiche comun-e aj mèmber dij grup a resto minor e sèmper pì basilar. La smijansa antra le specie (o antra ij grup dij livej superior) a peulo esse rapresentà da në schema a erbo (dendrograma): doi specie che a l'han l'istess géner a saran pì sìmij che doi ch'al l'han diferent. An via ideal la classificassion a dovrìa fé da specc a le relassion filogenétiche, valadì che da la classificassion dj'organism second na gerarchìa dë smijanse as dovrìa ëdcò comprende coma ch'a l'han fàit le sìngole specie a evòlvse a parte da determinà antenà comun. As peul parèj arcostruve un ver e pròpi erbo evolutiv.

Le categorìe tassonòmiche pì dovrà a son:

• Domini

• Regn

• Phylum (plural phyla) o Tipo o Division

• Class

• Órdin

• Famija

• Géner

• Specie

Për fé dj'esempi i podoma consideré sinch specie d'organism bin conossùe e motbin importante an biologìa: ël moschin dla fruta (Drosophila melanogaster), l'òm (Homo sapiens), ël pòis (Pisum sativum), n'arnomà bolé velenos, l' Amanita muscaria e un bateri motobin comun, l' Escherichia coli: